شیعه : به معنی پیرو، فرقه و گروه است و اصطلاحا به کسانی گفته می شود که معتقد به امامت و خلافت بلافصل حضرت علی بن ابی طالب و اولاد او می باشند .
تشیع : یعنی شیعه گری، شیعه شدن و مذهب شیعه داشتن.

اهل سنت : یعنی پیروان سنت پیامبراکرم صلی الله علیه وسلم.
 سنی : یعنی یک تن از اهل سنت و اصطلاحا به کسانی گفته می شود که معتقد به خلافت ابوبکر صدیق و سایر خلفاء می باشند .
تسنن: یعنی پیرو سنت بودن، به سنت عمل کردن و ابوبکر صدیق را بعد از رسول خدا صلی الله علیه وسلم به عنوان خلیفه و جانشین برحق پیامبر، پذیرفتن.

در مورد اینکه شیعه از چه زمانی به عنوان یک گروه منتسب به اسلام در عرصه ی سیاسی و عقیدتی جهان اسلام حضور داشته است، در میان علما و پژوهشگران از جمله در میان آیات و مراجع شیعه اختلاف نظر وجود دارد، ما در این نوشتار برای روشن شدن موضوع،  ابتدا به آرا و نظریات علما و مراجع شیعه در مورد زمان پیدایش تشیع و همچنین به نقد آرای آنان می پردازیم و سپس آرا و نظریات دیگران را در این زمینه باز گو می کنیم.

ظهور تشیع از دیدگاه مراجع شیعه

یک عده از علمای شیعه براین باورند که تشیع  قبل از رسالت پیامبر اکرم صلی الله علیه و سلم وجود داشته و همه ی انبیا مأموریت داشته اند تا مردم را به ولایت علی و اولاد او دعوت کنند، از جمله ی کسانی که قایل به این نظریه هستند عبارتند از: ملاباقرمجلسی، محمد بن یعقوب کلینی، نوری طبرسی، هاشم بحرانی، محمدبن حسن بن حرعاملی، هادی طهرانی، محمدبن حسن صفار و محمدبن علی ملقب به صدوق.

کلینی از ابوالحسن روایت کرده که گفته است: " ولایة علی مکتوبة فی جمیع صحف الانبیاء و لن یبعث الله رسولا إلا بنبوة محمد-صلی الله علیه وآله- و وصیة علی علیه السلام" - ولایت علی در صحیفه های همه ی انبیا نوشته شده است و هیچ پیامبری را خداوند مبعوث نکرده است مگر اینکه از و به نبوت محمد صلی الله علیه وآله و وصی بودن علی علیه السلام اقرار گرفته است [1]

هادی طهرانی (یکی از آیات و مراجع روافض) می گوید: " روایات دلالت براین دارند که هر پیامبری مأموریت داشته است تا به ولایت علی مردم را دعوت دهد و علاوه از آن، ولایت علی برهمه ی اشیا نیز عرضه و پیشنهاد شده است، " فما قبل صلح و ما لم یقبل فسد" - هر چیزی که ولایت علی را پذیرفته است ارزش پیدا کرده و هر چیزی که نپذیرفته از ارزش افتاده است-!؟[2]

بنا به اعتقادات این دسته از علمای روافض، گویا اشیای بی زبان و غیر مکلف هم مأمور به اقرار به ولایت علی بوده اند و صلاحیت و ارزش و فساد آنها، به پذیرش و عدم پذیرش ولایت علی وابسته گردیده است، یعنی مثلا اگر آب گندیده شد و قابل استفاده نبود گویا منکر ولایت علی گردیده است!! کدام انسان عاقل چنین اعتقادی را می پذیرد و این خرافات را باور می کند!؟.

جهل و نادانی و تعصب جاهلانه تا چه حد این انسان ها را کر و کور کرده است که چنین خزعبلات و سخنان بیهوده یی را به خورد مردم بی نوا میدهند و آنان نیز این یاوه ها را باور می کنند!!؟.

سؤال اینجاست که اگر چنین چیزی در صحف انبیاء وجود داشته است چرا غیر از روافض، سایر انسانها و حتی اهل کتاب، از آن هیچ گونه آگاهی و یا شناختی ندارند و آن را وانمود نکرده اند و تنها روافض از این موضوع باخبرند؟، چرا علما ی روافض در این باره مدرکی از تورات و یا انجیل و یا صحف انبیاء ارائه نمی دهند؟، و اگر بگویند آنها همه تحریف شده اند، پس مراجع روافض از کجا فهمیده اند که ولایت علی در همه ی صحیفه ها نوشته بوده است؟!، امتانی که هزاران سال قبل از حضرت علی می زیسته اند، ولایت و امارت حضرت علی چه ربطی به آنان داشته است!!؟، چرا در قرآن کریم که در برگیرنده ی مطالب عمده و اساسی دعوت انبیاء و صحف و کتب آسمانی است، در آیاتی که از سرگذشت و دعوت انبیا سخن میگوید، ذکری از ولایت علی به میان نیامده و در همه ی قرآن از امامت علی و اولاد او نامی برده نشده است؟.

قرآن کریم در بیان دعوت انبیاء فرموده است:

 ( وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِکَ مِنْ رَسُولٍ إِلَّا نُوحِی إِلَیْهِ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنَا فَاعْبُدُونِ) -(انبیاء 25)

ما پیش از تو هیچ پیغمبری را نفرستاده ایم مگراینکه به او وحی کرده ایم که معبودی جز من نیست، پس فقط مرا پرستش کنید-  و همچنین فرموده است:

 (وَلَقَدْ بَعَثْنَا فِی کُلِّ أُمَّةٍ رَسُولًا أَنِ اُعْبُدُوا اللَّهَ وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ..) - (نحل36)

ما به میان هر ملتی پیغمبری را فرستاده ایم - و  محتوای دعوت همه پیامبران این بوده است - که خدا را بپرستید و از طاغوت دوری کنید.. - ، قرآن کریم که محتوای دعوت انبیا را به وضوح بیان کرده است، چنین مطلبی را که پیامبری امت خویش را به ولایت علی فراخوانده باشد، بیان نکرده است؛ پس مشخص می شود که چنین چیزی هرگز وجود نداشته است و پیامبران مأمور به این کار نبوده اند بلکه مأ موریت آنان دعوت به سوی توحید بوده و آنان هم این وظیفه ی خویش را بنا به شهادت قرآن به نحو احسن انجام داده اند؛ لذا این گفته ی روافض که : تشیع قبل از رسالت پیامبر اکرم صلی الله علیه وسلم وجود داشته و همه ی انبیاء مأمور به تبلیغ آن بوده اند، ادعایی بیش نیست که باهدف زیر سؤال بردن اسلام و مسلمانان، این ادعا از طرف دسیسه گران یهودی منش مطرح گردیده است، بطلان این نظریه اظهر من الشمس است و قرآن، مدرک جاوید و زنده ایست بر بطلان آن.     

برخی دیگر از شیعیان بر این باورند که خود رسول خدا صلی الله علیه وسلم تشیع را به وجود آورده و شیعه در زمان پیامبر اکرم پدیدار گشته است و بعضی از صحابه در زمان حیات رسول خدا طرفدار حضرت علی بوده اند، چنانچه سعد بن عبدالله قمی می گوید: "فاول الفرق الشیعة و هی فرقة علی بن ابی طالب المسمون شیعة علی فی زمان النبی صلی الله علیه وسلم و بعده، معروفون بانقطاعهم الیه و القول بامامته، منهم المقداد بن الاسود الکندی و سلمان الفارسی و ابوذر جندب بن جنادة الغفاری و عمار بن یاسر المذحجی..و هم اول من سموا باسم التشیع من هذه الامة"- نخستین گروه شیعه، عبارتند از: گروه علی بن ابی طالب که  در زمان رسول خداصلی الله علیه وسلم و همچنین بعد از ایشان به شیعه ی علی نامیده می شدند، آنان معروف و شناخته شده بودند به اینکه از دیگران بریده و یکسره با علی همنشین و هم صحبت اند و قایل به امامت او هستند، از جمله ی آنان: مقدادبن اسود کندی، سلمان فارسی، ابوذر جندب بن جناده غفاری و عمار بن یاسر مذحجی، بودند ، اینان نخستین کسانی از این امت بودند که به اسم تشیع نامیده شدند -. [3]

محمد حسین آل کاشف الغطا - متوفی 1373هجری قمری- می گوید: " ان اول من وضع بذرة التشیع فی حقل الاسلام هو نفس صاحب الشریعة؛ یعنی ان بذرة التشیع وضعت فی بذرة الاسلام جنبا الی جنب و سواء بسواء و لم یزل غارسها یتعاهدها بالسقی والرّی حتی نمت و ازدهرت فی حیاته ثم اثمرت بعد وفاته" - نخستین کسی که تخم تشیع را در مزرعه و کشتزار اسلام افشانده خود صاحب شریعت بوده است؛ یعنی اینکه تخم تشیع در کنار تخم اسلام و موازی و برابر با آن قرار داده شده است و به طور مداوم زارع و کشتکار آن، در آب دادن و سیرابی و شادابی و در حفظ آن کوشش می نموده است تا اینکه در زندگی خودش رشد کرده و شکوفا شده است و پس از وفاتش بارور گشته است -. [4]   

از جمله ی شیعیان معاصر که دارای این نظریه اند عبارتند از: محسن عاملی در" اعیان الشیعه" ج1ص13، 16-، محمد جواد مغنیه در" اثناعشریه و اهل البیت" ص29 -، هاشم معروف در" تاریخ فقه جعفری" ص105 -، محمد حسنی در" فی ظلال التشیع" ص50-51 -، محمد رضا مظفر در" تاریخ تشیع" ص18 و احمد تفاحه در" اصول الدین" ص 18، 19

نقد و بررسی این نظریه

قمی در" المقالات" و نوبختی در" فرق الشیعه" از پیشینیان روافض و محمد جواد مغنیه و غیره از علمای معاصر روافض به خاطر رفع اتهام از شیعه مبنی براینکه اصل شیعه و رفض از یهودیت است، به تکاپوی افتاده اند و به جعل و وضع  روایات پرداخته و آنها را به رسول خدا و ائمه نسبت داده اند و اینگونه وانمود نموده اند که در همان اوان بعثت رسول خدا صلی الله علیه وسلم، بذر شیعه افشانده شده است ! و در ضمن معترف شده اند به اینکه شیعه سوای از اسلام رشد یافته است که این خود اعترافیست که گروه شیعه یک تافته ی جدابافته از اسلام و مسلمانان است ! و حال آنکه خداوند در سوره آل عمران آیه: 19 می فرماید : ( إِنَّ الدِّینَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلَامُ)  - بیگمان دین حق و پسندیده در پیشگاه خدا اسلام است-، کسانی که جز اسلام دینی دیگر برمی گزینند هرگز مسلمان شمرده نمی شوند ( ومن یبتغ غیرالاسلام دینا فلن یقبل منه وهوفی الآخرة من الخاسرین) - کسی که غیر از اسلام، آئینی برگزیند، از او پذیرفته نمی شود و او در آخرت از زمره ی زیانکاران خواهدبود. آل عمران: 85

آنچه مسلم است این است که رسول خداصلی الله علیه وسلم در طول دوران رسالت خویش مردم را به اسلام و به پیروی کردن از فرامین قرآن و سنت و روش خویش و به وحدت دعوت کرده و آنان را از شرک و خرافات و تشتت و اختلاف برحذر داشته است، بنابراین، یقینا پیامبراکرم صلی الله علیه وسلم کسی را به شیعه گری دعوت نکرده است ؛ زیرا دینی که مردم را به وحدت و یکپارچگی فرا می خواند چگونه ممکن است بنیانگذار آن، وحدت امت را به مخاطره اندازد و دودستگی ایجاد کند و گروه به خصوصی را تربیت نماید که بعد از وفاتش میان مسلمانان تفرقه و نفاق بیندازند و همه ی یارانش جز چند نفر انگشت شمار را تکفیر کنند؟!!، رسول خدا صلی الله علیه وسلم که سرمشق و الگو در شیوه ی پندار و گفتار و کردار برای امت خود می باشد، چگونه ممکن است بذری را بیفشاند که ثمره و خوشه های آن سبّ و لعن و تکفیر یاران با وفای او و توهین به ناموس او باشد!؟.    

ثانیا: همین کسانی که از آنان به عنوان گروه ویژه ی حضرت علی یاد شده است بعد از وفات رسول اکرم صلی الله علیه وسلم با ابوبکرصدیق و سپس با دو خلیفه ی بعد از وی بیعت کرده اند و در رکاب آنان خدمت نموده اند چنانچه حضرت عمار به عنوان فرماندار حضرت عمر در کوفه و سلمان فارسی در مداین انجام وظیفه نموده اند و این بیانگر آن است که افراد مذکور به هیچ عنوان قایل به ولایت و خلافت بلافصل حضرت علی نبوده  و در برابر ابوبکر وعمر و عثمان -رضی الله عنهم- موضع گیری خصمانه نداشته اند و آنان را خلیفه ی بر حق میدانسته اند.

ثالثا: این یک حقیقت تاریخی و ثابت شده است که شیعه در زمان ابوبکرصدیق و عمرفاروق و تا اواخر دوران خلافت حضرت عثمان رضی الله عنهم، وجود نداشته و اسمی از شیعه نبوده است و خود روافض نیز به این حقیقت تاریخی اعتراف کرده اند چنانچه محمد حسین آل کاشف الغطا در" اصل الشیعه و اصولها" ص48، میگوید :" و لم یکن للشیعة و التشیع یومئذ مجال للظهور؛ لان الاسلام کان یجری علی مناهجه القویمة.."- برای شیعه و تشیع در آن زمان ( یعنی در زمان هر سه خلیفه) مجال و زمینه یی برای ظهور نبود؛ زیرا اسلام بر همان راه راست وشیوه ی درست خود جاری بود-.  [5]

             محمدحسین عاملی در" الشیعة فی التاریخ" (ص39-40)،  به وحدت ویکپارچگی مسلمانان در دوران خلفای ثلاثه اعتراف کرده و گفته است : " ان لفظ الشیعة قد اهمل بعد ان تمت الخلافة لابی بکر و صار المسلمون فرقة واحدة الی اواخر ایام الخلیفة الثالث" - پس از آنکه خلافت ابوبکر برقرار گردید، لفظ شیعه کنار گذاشته شد و مسلمانان یکپارچه و متحد شدند و تا اواخر دوران خلیفه ی سوم متحد باقی ماندند -[6] 

اعتراف مراجع روافض به درستکاری خلفای ثلاثه و وحدت مسلمانان در دوره ی آنان، تناقض گوئیها و بی اساس بودن نظریه روافض را نمایان می سازد؛ چون امکان ندارد که در زمان رسول خدا صلی الله علیه وسلم مسلمانان دو دسته باشند اما در دوران خلفای ثلاثه متفق و متحد شده باشند! پس به طور یقین، شیعه در زمان پیامبراکرم در اصل و در ذات وجود نداشته و آنحضرت صلی الله علیه وسلم چنین بذری را نیفشانده است بلکه غرس این درخت بی ریشه ی نفاق، کار دشمنان اسلام است از عبدالله بن سبا گرفته تا حکومت صفویه، ابن سبا با تظاهر به اسلام بذر آن را افشانده و آخوندهای بی باور و درباری حکومت صفویه آن را آبیاری کرده و ترویج داده اند و در زیر چتر محبت با اهل بیت، بدترین اهانت ها را به اسلام و مسلمانان و حتی به خود اهل بیت روا داشته اند و تنها از این راه توانسته اند عطش انتقام خویش را از اسلام و مسلمانان فرونشانند. 

بعضی دیگر از علمای تشیع می گویند : تاریخ پیدایش شیعه به جنگ جمل بر می گردد، این نظریه را ابن ندیم ( محمدبن اسحاق بن محمدبن ابی یعقوب الندیم) - مؤلف: فهرست - بیان داشته است، آنان می گویند : حضرت علی رضی الله عنه هنگامی که قصد جنگ با طلحه و زبیر( رضی الله عنهما) را نمود، کسانی را که با او همراهی کردند " شیعتی" نامید و این بیانگر آن است که شیعه از آن زمان به وجود آمده است. [7]

بطلان این نظریه واضح و روشن است؛ چون کلمه ی  "شیعتی" که حضرت علی در این جنگ برای همراهانش به کار برده است بیانگر شروع اصول فکری و عقیدتی، جدای از اصول فکری و عقیدتی اهل سنت نیست؛ زیرا گفتار حضرت علی در وصف و تمجید خلفای ثلاثه و هم یاری و همراهی آن حضرت با ایشان، گواه بر آن است که یاران رسول خدا صلی الله علیه وسلم از جمله حضرت علی با انتخاب ابوبکر صدیق به عنوان جانشین رسول خدا صلی الله علیه وسلم، راه درستی را پیموده اند و ترتیب صورت گرفته در انتخاب خلفای راشدین درست و به جا بوده و همه ی آنان بر حق بوده اند و حضرت علی رضی الله عنه سه خلیفه ی قبل از خویش را قبول داشته است به دلیل آنکه با آنان بیعت کرده و پشت سر ایشان نماز خوانده و در رکاب آنان خدمات ارزنده ای انجام داده است و خلافت آن حضرت نیز در راستای خلافت ایشان بوده است، بنابراین، نمی توان ادعا کرد که حضرت علی به طور ناگهانی تغییر نظریه داده است و یا این ادعا را نمود که آن حضرت جز چند نفر انگشت شمار سایر مسلمانان را مرتد و خارج از دایره اسلام می دانسته است ولی در دوران خلفای ثلاثه تقیه می کرده و از روی تقیه با آنان بیعت نموده و پشت سرایشان نماز می خوانده است و هنگامی که قدرت را در دست گرفته است به تدوین و تعلیم اصول فکری و عقیدتی جدای از اصول عقیدتی سایر مسلمانان پرداخته و تنها به این دسته از پیروان خود " شیعتی" و  شیعه" می گفته است ، این یک ادعای بی اساس و دروغی بیش نیست و بافته ی دروغ بافان و تفرقه اندازان است و در حقیقت توهینی است به شخصیت حضرت علی، بلکه واقعیت آن است که " شیعتی" و " شیعه" لقبی بوده که حضرت علی به لشکریان و همراهان خود در جنگ جمل داده و تنها  معنی " همراهان" را می رساند و بس، و منظور آن حضرت " شیعه" به معنی کنونی یعنی فرقه ای مستقل و جدای از سایر مسلمانان نبوده است.

 

رابعا : از حضرت علی رضی الله عنه به تواتر ثابت شده است که صحابه خاصتا شیخین را وصف و تمجید کرده و آنان را ستوده است: از محمد حنفیه فرزند حضرت علی روایت است که گفته است: " قلت لأبی : أی الناس خیربعد رسول الله صلی الله علیه وسلم؟ قال : ابوبکر قلت: ثم من؟ قال: عمر. وخشیت ان یقول: عثمان، قلت: ثم انت؟ قال: ما أنا الارجل من المسلمین"  - من به پدرم گفتم: بعد از رسول خدا صلی الله علیه وسلم چه کسی بهتر است؟ فرمود: ابوبکر، گفتم: بعد از وی چه کسی بهتر است؟ فرمود: عمر. و من از اینکه بگوید: " عثمان" ترسیدم ( بدین خاطر نگفتم : ثم من؟ بلکه ) گفتم : سپس تو برتر و بهتری؟ فرمود: من جز یک فردی از مسلمانان نیستم -،[12] این فرموده ی حضرت علی در مورد فضیلت و برتری حضرت ابوبکر و عمر- رضی الله عنهم - بیانگر آن است که آن حضرت خودش را مستحق تربه خلافت نسبت به دیگران نمی دانسته و در پی بدست گرفتن خلافت هم نبوده است، بلکه معتقد به شوری بوده و خلافت را یک امر شورایی و انتخابی می دانسته و نه یک امر انتصابی و بر همین اساس خلافت سه خلیفه را بر خواسته از شوری و بیعت مسلمانان دانسته  و در دوران خلافت خویش، برای اثبات حقانیت خلافت خود به شورای مهاجرین و انصار استناد جسته است، چنانچه فرموده است: " انه بایعنی القوم الذین بایعوا ابابکروعمروعثمان علی ما بایعوهم علیه، فلیس للشاهد ان یختارولاللغائب ان یرد وانما الشوری للمهاجرین والانصارفإن اجتمعواعلی رجل وسموه اماما کان ذلک لله رضی.." ( همان مردمانی که با ابوبکر و عمر و عثمان بیعت کردند با من هم با همان شرایطی که با آنان بیعت کرده بودند، بیعت نمودند، پس کسی که شاهد- بیعت- بوده، نباید دیگری را- برای خلافت - اختیار کند و کسی که غایب بوده حق ندارد رأی ایشان را نپذیرد و شورای تعیین کننده ی امام و خلیفه، مخصوص و حق مهاجران و انصار است، بنابراین اگر آنان روی فردی توافق کردند و او را مام نامیدند و به امامت برگزیدند، این کار موجب رضای خدا می گردد و خدا می پذیرد..) [13]، پس وقتی حضرت علی خودش را ذی حق تر نمی دانسته و به شوری معتقد بوده است چگونه می توان ادعا کرد که شیعه بعد از وفات پیامبر اکرم صلی الله علیه وسلم به وجود آمده است !؟   

----------------------------------------------------------------------------------

[1]اصول کافی ج 1 ص437 به نقل از: " الردعلی اصول الروافض" ص4 تألیف: علی بن نایف الشحود

[2] ودایع النبوه ص155- به نقل از: الردعلی اصول الروافض ص 4

[3] المقالات والفرق ص15- به نقل از: همان مرجع ص6

[7]-الرد علی اصول الروافض ص: 9

[8] - العبر: ج: 3 ص: 101-107 به نقل از: " الردعلی اصول الرافضه" ص 10

[9] - فجرالاسلام ص: 266  و " ضحی الاسلام" ج:3 ص : 209 به نقل ازمرجع سابق

[10] -  الاسلام والخلافة  ص : 62 به نقل ازهمان منبع

[11] -الارشاد( ازجوینی ) ص: 428 به نقل از: منبع سابق، "شیخین  ابوبکر و عمر" ص: 39 تالیف: سید عبدالرحیم خطیب،"

[12] - المرتضی"  ص: 159 تألیف: سید ابوالحسن علی ندوی

[13] - صحیح بخاری مع فتح الباری، کتاب فضائل الصحابه باب فضل ابی بکر" به نقل از: مرجع سابق ص: 11"

[14] - نهج البلاغه، فیض الاسلام، جزء 5، نامه 6

[15] - تاریخ یعقوبی ج 2ص 124 به نقل از: "الرد علی اصول الرافضة" ص 11